fbpx
ศาสตร์พระเจ้าจักรา กับสารที่ “พระเจ้าช้างเผือก” สื่อ

ศาสตร์พระเจ้าจักรา กับสารที่ “พระเจ้าช้างเผือก” สื่อ

เมื่อวันที่ 4 เมษายน ที่ผ่านมา เป็นวาระครบรอบ 80 ปีแห่งการฉายรอบปฐมทัศน์ของภาพยนตร์เรื่อง “พระเจ้าช้างเผือก” บทประพันธ์ของนายปรีดี พนมยงค์ ซึ่งจัดสร้างโดย PRIDI PRODUCTION ในบรรยากาศของสงครามโลกครั้งที่ 2 เริ่มต้นขึ้นแล้วบนโลกใบนี้

หลังจากนั้นเพียง 8 เดือน สงครามโลกครั้งที่ 2 ก็แผ่มาถึงประเทศไทยผ่านการบุกของญี่ปุ่น ก่อนจะสงบลงในวันที่ 16 สิงหาคม 2488 โดยที่ไทยยังรักษาเอกราชเอาไว้ได้ เพราะการทำงานของขบวนการเสรีไทยที่มีนายปรีดีเป็นหัวหน้านั่นเอง

เมื่อกล่าวถึง “พระเจ้าช้างเผือก” คนมักนึกถึงจุดยืนในทางสันติภาพ เพราะเป็นประเด็นหลักที่ผู้สร้างเขียนไว้ทั้งในหนังสือและเกริ่นไว้ในตอนต้นของเรื่อง แต่หากพิเคราะห์ต่อไปแล้ว จะเห็นได้ว่ามีสารอีกหลายประการที่นายปรีดีได้ใส่ความหมายไว้ให้ผู้ชมได้ขบคิด

ในวาระ 80 ปีของการฉายพระเจ้าช้างเผือก จึงขอนำเสนอ “ศาสตร์พระเจ้าจักรา” ให้คนร่วมสมัยได้ช่วยกันสืบสาน รักษา และต่อยอด


โปสเตอร์งาน “80 ปี พระเจ้าช้างเผือก” ของหอภาพยนตร์ (องค์การมหาชน)
ซึ่งจัดกิจกรรมฉายภาพยนตร์และเสวนาในวันที่ 4 เมษายน 2564


จุดยืนทางการเมืองในยามสงคราม


ภาพยนตร์เรื่อง “พระเจ้าช้างเผือก” เป็นการนำประวัติศาสตร์ยุคอยุธยามาดัดแปลงผสมจินตนาการขึ้นใหม่ โดยสร้างพระเจ้าจักราขึ้นมาจากเรื่องราวของสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ กษัตริย์ซึ่งมีช้างเผือกในรัชสมัยถึง 7 เชือก จนได้รับการขนานพระนามว่า พระเจ้าช้างเผือก ผู้ทรงเคยกระทำยุทธหัตถีกับพระเจ้าแปรในประวัติศาสตร์มาแล้ว

โดยในเรื่องนี้ กำหนดให้พระเจ้าจักราเป็น ‘ยุวกษัตริย์’ และเน้นให้เป็นตัวแทนของพระมหากษัตริย์ซึ่งกล้าหาญ แต่รักสันติ

เรื่องย่อของภาพยนตร์เรื่องนี้ คือ พระเจ้าหงสา ผู้มีความทะเยอทะยานและประสงค์จะทำลายอโยธยา ได้ทำทีขอช้างเผือกจากพระเจ้าจักรา และเมื่อทรงถูกปฏิเสธ ก็อ้างเป็นเหตุให้รุกรานเข้ามาทางเมือง “กานบุรี”  พระเจ้าจักราก็ออกรบต่อตีกับอริราชศัตรู โดยไม่ประสงค์ให้อาณาราษฎรต้องล้มตาย จึงกระทำยุทธหัตถีกับพระเจ้าหงสาจนได้รับชัยชนะ

แต่ความแตกต่างของเรื่อง “พระเจ้าช้างเผือก” กับภาพยนตร์สงครามในเวลาต่อมานั้นมีหลายประการ เช่น ปกติสงคราม ‘ไทยรบพม่า’ มักพูดถึงความขัดแย้งระหว่าง 2 ฝ่ายเพียงอย่างเดียว แต่ในเรื่องนายปรีดีได้พูดเรื่องสงครามโลกในเวลานั้น ผ่านการแต่งเรื่องทางประวัติศาสตร์ ที่สำคัญคือการเน้นในเรื่องว่า เมื่อพระเจ้าหงสามีพระเจ้าโมกุลแห่งอินเดียหนุนหลังแล้ว ก็จะสามารถแผ่ขยายอำนาจเข้ามายังอโยธยาได้ เป็นการเพิ่มมิติให้เห็นบริบทของการเมืองในระดับภูมิภาค-โลกมากกว่าเพียงหงสากับอโยธยา

และมีหลายต่อหลายครั้งที่พระเจ้าจักรามักทรงปรารภว่า “มิตรภาพจะมีคุณค่าอะไร ถ้ามันเป็นอุปสรรคขวางกั้นความทะเยอทะยาน” (หน้า 225)


พระเจ้าจักรา


ชีวิตอาณาราษฎร


พระเจ้าจักราในเรื่องนี้ได้แสดงให้เห็นตลอดว่าไม่ประสงค์ให้ไพร่ฟ้าต้องเดือดร้อนจากภัยสงคราม เมื่อถึงจุดที่สามารถจะยุติการเข่นฆ่ากันได้ พระองค์ก็ใช้วิธีเป็นฝ่ายทรงช้างไปหาพระเจ้าหงสาเพื่อขอทำยุทธหัตถี สู้กันตัวต่อตัวเพื่อยุติปัญหา เพราะศัตรูของพระเจ้าจักราคือพระเจ้าหงสาพระองค์เดียวเท่านั้น มิใช่ราษฎรชาวหงสา

ดังนั้น เมื่อเอาชนะพระเจ้าหงสาได้แล้ว จึงทรงปล่อยราษฎรชาวหงสาให้เดินทางกลับมาตุภูมิ โดยมิได้เบียดเบียนบีฑาประการใด ดังมีพระบรมราโชวาทความตอนหนึ่งว่า

ขอให้ครั้งนี้เป็นบทเรียนสำหรับพวกเจ้า บทเรียนสำหรับพวกเราทุกคน อย่าให้ต้องถูกบังคับขับขี่เช่นวัวควายอีกเลย … จงเล่าขานให้ลูกหลานของเจ้าฟังถึงเรื่องในวันนี้ เรื่องของกษัตริย์ต่อกษัตริย์ทรงกระทำยุทธหัตถีกันเพื่อยุติกรณีพิพาท เพื่อว่าอนุชนรุ่นหลังจะได้รับรู้และกำชับผู้นำของตนให้กระทำเยี่ยงนี้บ้าง หากพวกเขาจำต้องต่อสู้กัน ด้วยวิถีทางนี้เท่านั้น จึงจะทำให้ชนทั้งผองในโลกได้รอดพ้นจากสงครามอันไร้ประโยชน์ และความทุกข์ทรมานที่ไม่จำเป็นเลย” (หน้า 325)

และ “ทหารแห่งหงสา! เก็บอาวุธของพวกเจ้า แล้วกลับไปบ้านเมืองของเจ้า ขอจงมีสันติสุขเถิด” (หน้า 326)


ชายชราชาวหงสา แสดงโดย หลวงวิลาศปริวัตร (เหลี่ยม วินทุพราหมณกุล)
ผู้ประพันธ์ ความไม่พยาบาท นวนิยายเรื่องแรกของไทย


นอกจากนี้ ยังมีอีกฉากหนึ่งที่น่าสนใจมาก คือเมื่อครั้งที่พระเจ้าหงสาจะเกณฑ์ไพร่พลมารบกับอโยธยา ได้เสด็จออกพระระเบียงเพื่อประกาศข่าวการทำสงครามให้พสกนิกรได้รับทราบ ชายสูงอายุคนหนึ่งลุกขึ้นแล้วกล่าวอย่างเด็ดเดี่ยวว่า

พสกนิกรต่างเหนื่อยล้าจากการทำสงครามไปทั่วทุกคน ในชีวิตของข้าพระพุทธเจ้าได้ถูกสั่งให้ไปทำสงครามกว่าสิบหน และครั้งนี้เพื่อช้างเผือกเพียงเชือกเดียว ข้าพระพุทธเจ้ารู้สึกเชื่อมั่นเหลือเกินว่า สิ่งที่พระองค์มีพระราชประสงค์ให้พวกข้าพระพุทธเจ้าไปตายเพื่อให้ได้มานั้นย่อมสามารถได้มาด้วยวิธีการเจรจาโดยสันติ” (หน้า 267)

ชายผู้นั้นได้รับพระราชทานหอกจากพระเจ้าหงสาพุ่งตรงปักอกที่หัวใจเป็นการปลิดชีพทันที


พระเจ้าหงสา


คติทางประชาธิปไตย


หลังพระเจ้าหงสาปลิดชีพพสกนิกรของตนเองด้วยความโกรธเกรี้ยวไปแล้วนั้น ทรงมีพระราชดำรัสชัดเจนว่า “คำสั่งของข้า คือ กฎหมายสูงสุดยิ่งกว่าอื่นใด” (หน้า 268)

คติทางการเมืองเช่นนี้ตรงกันข้ามกับพระเจ้าจักราทีเดียว

เปรียบเทียบจากตอนต้นเรื่อง เมื่อสมุหราชมณเฑียรเสนอว่า พระเจ้าจักราควรปฏิบัติตามโบราณราชประเพณีในการมีพระมเหสี 365 คน แต่พระเจ้าจักราทรงปฏิเสธ โดยยกสถานการณ์ที่หงสาอาจมาบดขยี้อโยธยาได้ทุกเมื่อ สมควรที่จะหาช้าง 365 เชือกไว้ใช้งานมากกว่านั้น พระองค์ได้ทรงถามความเห็นของเสนาพฤฒามาตย์ที่อยู่ในมหาสมาคม ณ ที่แห่งนั้นก่อนตัดสินใจ

พอเหล่าเสนาฯ พากันโค้งกายถวายความเคารพ เห็นด้วยทุกประการ มีแต่สมุหราชมณเฑียรผู้เดียวที่ไม่เห็นด้วย ดังนี้แล้ว พระเจ้าจักราจึงตัดสินว่า “ในเมื่อบรรดาเสนาบดีส่วนใหญ่ต่างเห็นชอบที่จะจับช้างก่อน เราก็ควรเตรียมให้พร้อมสำหรับการนั้น” (หน้า 226)



ความเป็นอารยะ/ศิวิไลซ์


ในประเด็นการนำเสนอความเป็นอารยะหรือความศิวิไลซ์ของประเทศไทยต่อสายตาชาวโลกนั้น ไม่เพียงปรากฏแต่ในส่วนเนื้อหาที่จะได้กล่าวถึงต่อไปนี้เท่านั้น แต่เรื่องที่อยากตราไว้ในเบื้องต้น คือเรื่องการถ่ายทำภูมิประเทศ ความอุดมสมบูรณ์ของป่าไม้ วิถีชีวิตของผู้คน นาฏศิลป์ ดนตรี โดยเฉพาะเพลงประกอบภาพยนตร์ ที่พระเจนดุริยางค์นำเพลงดนตรีไทยเดิมมาเรียบเรียงแล้วบรรเลงออกมาอย่างไพเราะ ฟังได้โดยไม่ล้าสมัย



ประเด็นสำคัญที่พระเจ้าจักราแสดงให้เห็น คือ “ทรงแก้ไขเปลี่ยนแปลงขนบธรรมเนียมต่างๆ ให้สอดคล้องกับพระราชอัธยาศัยที่เรียบง่ายและสมถะ กล่าวได้ว่า ในขณะที่ความต้องการจะเปลี่ยนแปลงระเบียบขนบธรรมเนียมเริ่มเกิดขึ้นในประเทศตะวันตกนั้น แผ่นดินไทยโดยพระเจ้าแผ่นดินเองได้ทรงเริ่มเคลื่อนไหวเพื่อการเปลี่ยนแปลงในแบบเดียวกันแล้ว  แผ่นดินไทยจึงเริ่มมีการปฏิรูปขนบธรรมเนียมประเพณีหลายๆ อย่างที่เหมาะสม โดยพระเจ้าแผ่นดินทรงเป็นผู้นำ ในเวลาเดียวกันกับการเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นในตะวันตก” (หน้า 212-213)

ในภาพยนตร์เรื่องนี้ นายปรีดีได้ยึดถือ “ประกาศเปลี่ยนธรรมเนียมใหม่” ของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอย่างเคร่งครัด ดังพระบรมราชโองการ ความว่า

ธรรมเนียมที่หมอบคลานกราบไหว้ในประเทศสยามนี้ เหนว่าเปนการกดขี่แก่กันแขงแรงนัก … ธรรมเนียมที่หมอบคลานนั้น ให้เปลี่ยนอิริยาบถเปนยืนเปนเดิน ธรรมเนียมที่ถวายบังคมแลกราบไหว้นั้น ให้เปลี่ยนเปนก้มสีสะ  ธรรมเนียมที่ยืนที่เดินแลก้มสีสะนี้ไช้ได้เหมือนกับธรรมเนียมที่หมอบคลานถวายบังคมแลกราบไหว้”  

โดยจะเห็นได้ว่า ฉากในภาพยนตร์ตลอดทั้งเรื่องมีแต่ธรรมเนียมเดิน ยืน และก้มศีรษะเท่านั้น



พระราชาผู้ประเสริฐ


สมุหราชมณเฑียรซึ่งเป็นผู้เร่งรัดให้พระเจ้าจักราปฏิบัติตามโบราณราชประเพณีเรื่องมีมเหสีเทวี 365 องค์นั้น ได้กล่าวสรรเสริญพระมหากษัตริย์ของเขาเมื่อจบเรื่องว่า “พระองค์ทรงรักประเทศกับช้างของพระองค์มากกว่าความคิดที่จะมีพระมเหสี 366 องค์!” (หน้า 338)

โดยในตอนจบ พระเจ้าจักราได้เลือก เรณู ธิดาของสมุหราชมณเฑียรเป็นพระราชินีเพียงพระองค์เดียว โดยไม่มีเบี้ยหวัด เงินปีหรือพระตำหนักส่วนพระองค์ (หน้า 331)

จากนั้น พระราชินีเรณูได้ทูลพระเจ้าจักรา ความว่า “ถึงหม่อมฉันจะเป็นเพียงราชินีกิตติมศักดิ์ ก็ขอให้หม่อมฉันได้ทูลว่า การเลี้ยงดูนางสนมทั้ง 365 นางนั้น จะเป็นการสิ้นเปลืองพระราชทรัพย์อย่างมาก พระราชทรัพย์เหล่านี้ควรจะนำไปใช้ในการส่งเสริมความกินดีอยู่ดีให้แก่ประชาราษฎร์และความรุ่งเรืองของประเทศมากกว่า” (หน้า 332)

และ “ถึงสงครามจะยุติ เราก็ยังต้องการใช้ช้างจำนวนมากไม่เพียงแต่สำหรับกองทัพเท่านั้น แต่สำหรับงานในป่าด้วยเพคะ อีกอย่างหนึ่ง พวกช้างนี่เป็นสัตว์น่ารักนะเพคะ หม่อมฉันชอบมัน … ใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทน่าจะทรงนำพระราชทรัพย์ไปใช้จ่ายในการเลี้ยงดูช้างทั้งหลาย” (หน้า 333)

พระเจ้าจักราทรงเห็นพ้องด้วยกับพระราชินีของพระองค์ ทรงชื่นชมว่า “ที่รักของฉัน การณ์จะเป็นไปตามที่เธอบอกมา แต่เธอต้องช่วยฉัน ดูเธอจะเป็นคนเดียวที่เข้าใจฉัน ยิ่งมองเธอ ฉันยิ่งชอบเธอ” (หน้า 333-334)

และยกจากตำแหน่งพระราชินีกิตติมศักดิ์ให้เป็นพระราชินีตัวจริงของพระองค์

เธอจะมาเป็นราชินีของฉันไหม เป็นราชินีตัวจริงของฉัน” (หน้า 334)


เรณู

ตั๋วช้าง (เผือก)


พระเจ้าจักราได้แสดงศาสตร์ของพระองค์ไว้ให้ปรากฏแล้ว ถึงความเป็นพระมหากษัตริย์ผู้ทรงพระคุณอันประเสริฐ ผู้รักประเทศชาติและความสุขของราษฎรยิ่งกว่าความสุขส่วนพระองค์

แม้จะเป็นพระมหากษัตริย์ที่วิเศษถึงเพียงนั้น แต่ก็น่าสงสารพระองค์อยู่ไม่น้อย หากชีวิตของพระองค์จะมีพระราชินีเพียงพระองค์เดียวที่เข้าใจพระองค์ท่าน (“ดูเธอจะเป็นคนเดียวที่เข้าใจฉัน”)

ท้ายที่สุดนี้ จึงขอเชิญชวนผู้อ่านมารับชมภาพยนตร์เรื่อง “พระเจ้าช้างเผือก” ฟรีแบบมิต้องมี “ตั๋วช้าง (เผือก)” เพื่อว่าอาจจะคนเห็นศาสตร์พระเจ้าจักราในมุมมองแตกต่างออกไปจากผู้เขียนก็เป็นได้


YouTube video
พระเจ้าช้างเผือก 2484 (The King of the the White Elephant 1941)
จากหอภาพยนตร์ (องค์การมหาชน)


บรรณานุกรม

MOST READ

Life & Culture

1 Feb 2019

ทรมานแสนสุขสม : เปิดโลก ‘BDSM’ รสนิยมทางเพศที่ตั้งต้นจากความยินยอมพร้อมใจ

ศุภาวรรณ คงสุวรรณ์ ชวนสำรวจรสนิยมทางเพศแบบ BDSM ผ่านการพูดคุยกับสองสาวเจ้าของเพจ Thailand BDSM : Let’s Play and Learn ว่าด้วยนิยาม รูปแบบ คำอธิบายของความสุขในความเจ็บปวด ไปจนถึงความเสี่ยงในการใช้โซเชียลมีเดียเพื่อตามหาผู้มีรสนิยมแบบเดียวกัน พร้อมเก็บบรรยากาศการแสดง ‘ชิบาริ’ โดยศิลปินชาวญี่ปุ่นมาเล่าสู่กันฟังอย่างถึงเนื้อถึงหนัง

ศุภาวรรณ คงสุวรรณ์

1 Feb 2019

Life & Culture

24 Dec 2018

‘สิงโตนอกคอก’ กับมุมมองต่อความเหลื่อมล้ำของ อดัม สมิธ

ธร ปีติดล เขียนถึงเรื่องสั้น ‘สิงโตนอกคอก’ ของจิดานันท์ เหลืองเพียรสมุท ที่ตั้งคำถามกับประเด็นจริยธรรม เชื่อมโยงกับมุมมองเรื่องความเหลื่อมล้ำของ อดัม สมิธ

ธร ปีติดล

24 Dec 2018

Life & Culture

4 Aug 2020

การสืบราชสันตติวงศ์โดยราชสกุล “มหิดล”

กษิดิศ อนันทนาธร เขียนถึงเรื่องราวการขึ้นครองราชสมบัติของกษัตริย์ราชสกุล “มหิดล” ซึ่งมีบทบาทในฐานะผู้สืบราชสันตติวงศ์ หลังการเปลี่ยนแปลงการปกครองโดยคณะราษฎร 2475

กษิดิศ อนันทนาธร

4 Aug 2020

เราใช้คุกกี้เพื่อพัฒนาประสิทธิภาพ และประสบการณ์ที่ดีในการใช้เว็บไซต์ของคุณ คุณสามารถศึกษารายละเอียดได้ที่ นโยบายความเป็นส่วนตัว และสามารถจัดการความเป็นส่วนตัวเองได้ของคุณได้เองโดยคลิกที่ ตั้งค่า

Privacy Preferences

คุณสามารถเลือกการตั้งค่าคุกกี้โดยเปิด/ปิด คุกกี้ในแต่ละประเภทได้ตามความต้องการ ยกเว้น คุกกี้ที่จำเป็น

Allow All
Manage Consent Preferences
  • Always Active

Save